Nuôi cá cảnh cần ba thứ trước khi mua cá: một bể đủ rộng có lọc, nước đã có vi sinh xử lý chất thải, và thói quen chăm đều mỗi tuần. Theo Đại học Florida (UF/IFAS), một bộ lọc sinh học mới cần sáu đến tám tuần để có đủ vi khuẩn xử lý amoniac và nitrit, nên thả ít cá trước rồi tăng dần. Cho ăn ít, thay một phần nước mỗi tuần và kiểm tra nước khi cá có biểu hiện lạ. Phần lớn cá chết trong tháng đầu là do nước chưa có vi sinh, không phải do bệnh.
| Hạng mục | Mức khởi đầu hợp lý | Vì sao |
|---|---|---|
| Bể | Từ khoảng 40 đến 60 lít trở lên | Nước nhiều thì nhiệt độ và chất thải dao động chậm hơn |
| Lọc | Lọc có ngăn vật liệu vi sinh | Nơi vi khuẩn chuyển hoá amoniac |
| Sưởi | Cần cho cá nhiệt đới khi trời lạnh | Giữ nhiệt ổn định, tránh sốc |
| Đèn | Đèn LED cho bể | Cho cây và để ngắm, bật khoảng 6 đến 8 giờ mỗi ngày |
| Bộ test nước | Amoniac, nitrit, nitrat, pH | Biết nước an toàn hay chưa |
| Nước | Nước máy khử clo | Clo giết vi sinh và hại mang cá |
Chọn bể và chỗ đặt
Bể to dễ nuôi hơn bể nhỏ. Trong bể vài lít, một bữa ăn thừa đủ làm amoniac tăng vọt. Trong bể 60 lít, cùng lượng thức ăn đó được pha loãng nhiều lần. Người mới nên bắt đầu với bể khoảng 60 cm, khoảng 50 đến 60 lít.
Chỗ đặt bể:
- Kệ chắc, phẳng, chịu được tổng khối lượng. Mỗi lít nước nặng khoảng 1 kg, chưa tính kính, nền và đá.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp. Nắng làm nước nóng và rêu mọc nhanh.
- Gần ổ điện nhưng dây phải có vòng võng xuống thấp hơn ổ cắm, để nước chảy theo dây không vào ổ.
- Tránh chỗ có luồng gió máy lạnh, cửa ra vào đóng mở mạnh.
Chu trình nitơ: điều quan trọng nhất
Cá thải ra amoniac qua mang và phân. Thức ăn thừa phân huỷ cũng sinh amoniac. Theo tài liệu của UF/IFAS, vi khuẩn trong lọc chuyển amoniac thành nitrit, rồi một nhóm vi khuẩn khác chuyển nitrit thành nitrat, chất ít độc hơn nhiều. Cũng theo UF/IFAS, dạng amoniac không ion hoá gây hại cho cá khi vượt 0,05 mg/L, còn nitrit độc ở mức thấp tới 0,10 mg/L.
Bể mới chưa có các vi khuẩn này. Nếu thả nhiều cá ngay, amoniac tích lại, cá bị bỏng mang, thở gấp, nằm đáy và chết dần sau vài ngày. Người nuôi gọi là "cá chết do nước mới".
Cách chạy vi sinh:
- Setup bể, cho lọc chạy liên tục, không tắt lọc qua đêm.
- Cho nguồn amoniac: một ít thức ăn mỗi ngày, hoặc thả vài con cá khoẻ, rẻ.
- Có thể thêm chế phẩm vi sinh đóng chai hoặc lấy một ít vật liệu lọc từ bể đã chạy lâu để rút ngắn thời gian.
- Đo amoniac và nitrit. Khi cả hai về 0 trong vài ngày liên tiếp và nitrat bắt đầu xuất hiện, bể đã chạy xong.
Chi tiết cách nhận biết bể đã sẵn sàng có ở bài bể thủy sinh sau bao lâu thì thả cá.
Chọn cá đầu tiên
- Chọn loài chịu được nước máy khử clo và nhiệt độ phòng, như bảy màu, platy, cá ngựa vằn, cá chuột, neon.
- Hỏi kích thước trưởng thành. Cá con ở tiệm có thể lớn gấp vài lần.
- Không nuôi chung loài hung dữ với loài nhỏ, chậm.
- Chọn cá bơi khoẻ, vây xoè, không có chấm trắng, không xù vảy, bụng không tóp.
- Thả từng đợt nhỏ, mỗi đợt cách nhau một đến hai tuần, để vi sinh theo kịp.
Thả cá vào bể
- Tắt đèn bể để cá đỡ hoảng.
- Thả nổi túi cá trên mặt nước khoảng 15 đến 20 phút cho nhiệt độ cân bằng.
- Mở túi, cho từ từ nước bể vào túi, mỗi lần một ít, trong khoảng 15 đến 30 phút.
- Dùng vợt vớt cá thả vào bể, bỏ nước trong túi đi. Nước túi có thể mang mầm bệnh từ tiệm.
- Không cho ăn ngay, đợi sang hôm sau.
Nếu đã có cá trong bể, tốt nhất cách ly cá mới ở bể riêng một đến hai tuần trước khi thả chung. Chênh lệch nhiệt độ, pH lớn khi thả có thể gây sốc, xem thêm bài cá bị sốc nước phải làm sao.
Cho ăn
- Cho lượng cá ăn hết trong khoảng 2 đến 3 phút, một đến hai lần mỗi ngày.
- Thức ăn thừa phải vớt ra. Thức ăn thừa là nguồn amoniac lớn nhất trong bể nhỏ.
- Thay đổi thức ăn: cám viên, cám lá, thỉnh thoảng trùn chỉ đông lạnh hoặc artemia.
- Cá khoẻ có thể nhịn một hai ngày. Đi vắng ngắn ngày không cần cho ăn nhiều hơn trước khi đi.
Chăm bể hằng tuần
| Việc | Tần suất | Cách làm |
|---|---|---|
| Thay nước | Mỗi tuần | Thay khoảng 20 đến 30 phần trăm, nước mới khử clo, cùng nhiệt độ |
| Hút đáy | Mỗi lần thay nước | Dùng ống xi phông hút phân, thức ăn thừa |
| Vệ sinh lọc | Vài tuần một lần | Giũ bông lọc trong nước bể vừa rút ra, không rửa bằng nước máy |
| Lau kính | Khi có rêu | Dùng miếng cạo rêu |
| Kiểm tra nhiệt độ | Hằng ngày | Nhìn nhiệt kế khi cho ăn |
| Test nước | Khi cá lạ, sau khi thêm cá | Amoniac, nitrit, nitrat, pH |
Không thay quá nhiều nước một lúc và không rửa sạch bóng toàn bộ bể. Vi sinh sống trong lọc và nền, rửa sạch hết là quay về bể mới.
Những lỗi làm cá chết ở tháng đầu
- Thả nhiều cá ngay ngày setup bể.
- Cho ăn quá nhiều vì thấy cá "đói".
- Rửa bông lọc bằng nước máy có clo.
- Không khử clo nước thay.
- Mua cá không hỏi kích thước trưởng thành, nuôi cá lớn trong bể nhỏ.
- Dùng bình, lọ nhỏ không lọc cho những loài cần bể lớn như cá vàng.
Khi nào cần xử lý bệnh
Cá cảnh hay gặp đốm trắng, nấm, thối vây, xù vảy. Khi thấy chấm trắng như hạt muối trên thân, xem bài cá bị bệnh đốm trắng. Trước khi dùng thuốc, luôn kiểm tra nước, vì nước xấu là nguyên nhân gốc của phần lớn bệnh. Dùng thuốc theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Với cá giá trị cao như koi, khi nhiều con cùng bị hoặc bệnh không đỡ sau một đợt thuốc, nên hỏi bác sĩ thú y thủy sản hoặc cơ sở chẩn đoán bệnh cá.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi cá cảnh có cần máy lọc không?
Nên có. Lọc là nơi vi khuẩn xử lý amoniac và nitrit. Không có lọc thì phải nuôi rất ít cá, trồng nhiều cây và thay nước thường xuyên hơn nhiều.
Bể mới setup bao lâu thì thả cá được?
Theo UF/IFAS, lọc sinh học mới cần sáu đến tám tuần để đủ vi khuẩn. Dùng chế phẩm vi sinh và thả ít cá trước giúp bể ổn định sớm hơn, nhưng vẫn nên đo amoniac, nitrit trước khi thêm cá.
Bao lâu thay nước bể cá một lần?
Phần lớn bể nuôi cá cảnh thay khoảng 20 đến 30 phần trăm nước mỗi tuần. Bể đông cá, bể nhỏ cần thay thường hơn.
Nuôi cá cảnh loại nào dễ nhất cho người mới?
Các loài nhỏ, chịu nước rộng như bảy màu, platy, cá ngựa vằn, cá chuột. Betta cũng dễ nếu nuôi một con trong bể có sưởi và lọc nhẹ.