Cá vàng bị bệnh đốm trắng là do ký sinh trùng Ichthyophthirius multifiliis, người nuôi gọi tắt là Ich. Thân và vây cá nổi những chấm trắng nhỏ như hạt muối, cá hay cọ mình, túm vây, thở nhanh. Bệnh gặp ở hầu hết cá nước ngọt: cá vàng, koi, betta, guppy, cá neon. Cách trị là dùng thuốc trị ký sinh theo đúng hướng dẫn trên bao bì, tăng nhiệt độ nếu loài cá chịu được, và trị đủ đợt vì thuốc chỉ diệt được ký sinh ở giai đoạn bơi tự do trong nước.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm trước | Khi nào lo |
|---|---|---|---|
| Vài chấm trắng như hạt muối, cá vẫn ăn | Ich giai đoạn đầu | Bắt đầu trị ngay | Khi chấm tăng nhanh |
| Dày đặc chấm trắng, cá thở gấp | Ich nặng, ký sinh ở mang | Trị, tăng sục khí | Nên xử lý ngay |
| Lớp bụi vàng mịn, soi đèn mới thấy | Bệnh nhung | Che tối, thuốc trị ký sinh | Khi cá bỏ ăn |
| Chấm trắng to, chỉ ở mang cá đực mùa sinh sản | Nốt sinh dục của cá vàng đực | Không cần xử lý | Không đáng lo |
| Mảng trắng như bông | Nấm | Xử lý như bệnh nấm | Khi lan rộng |
Ký sinh trùng đốm trắng sống thế nào
Theo tài liệu của Đại học Florida (UF/IFAS), Ich có vòng đời ba giai đoạn:
- Giai đoạn bám trên cá. Ký sinh nằm dưới lớp da, ăn mô cá và lớn tới 0,5 đến 1 mm. Đây là chấm trắng bạn thấy. Lúc này lớp da che chở nó khỏi thuốc.
- Giai đoạn nang. Ký sinh trưởng thành rời cá, rơi xuống đáy hoặc bám vào cây, đá, rồi tạo nang và phân chia thành hàng trăm tế bào con.
- Giai đoạn ấu trùng bơi tự do. Nang vỡ, ấu trùng bơi đi tìm cá mới để bám. Nếu không tìm được cá trong thời gian ngắn thì chết.
UF/IFAS nêu rõ chỉ giai đoạn ấu trùng bơi tự do là bị thuốc tác động. Vì vậy phải trị lặp lại hoặc kéo dài, không thể trị một lần là hết. Nước càng ấm, vòng đời càng nhanh, ký sinh rời cá sớm hơn và thuốc có tác dụng sớm hơn.
Vì sao cá bị đốm trắng
- Cá mới mua mang ký sinh về, không cách ly.
- Nhiệt độ tụt đột ngột, hay gặp khi chuyển mùa hoặc nửa đêm mùa lạnh.
- Cá bị stress do vận chuyển, nước kém.
- Cây thuỷ sinh, ốc mua về mang theo nang ký sinh.
Cách phân biệt với bệnh khác
- Bệnh nhung làm da có lớp bụi vàng hoặc màu gỉ sắt, mịn hơn nhiều, soi đèn pin nghiêng mới thấy rõ. Hay gặp ở betta và guppy.
- Nốt sinh dục của cá vàng đực là chấm trắng nhỏ tập trung ở nắp mang và tia vây ngực vào mùa sinh sản, cá vẫn khoẻ, không lan ra thân.
- Nấm là mảng trắng mềm như bông, không phải chấm rời rạc.
Cách trị bệnh đốm trắng từng bước
- Trị ngay khi thấy vài chấm đầu tiên. Bệnh lây rất nhanh vì mỗi nang sinh ra hàng trăm ấu trùng.
- Trị cả bể. Nang và ấu trùng nằm trong nước, trên nền, trên cây, nên chỉ vớt con bệnh ra là không đủ.
- Tăng nhiệt độ theo sức chịu của loài. UF/IFAS nêu tăng nhiệt độ là một phần của hầu hết các cách trị. Cá nhiệt đới như betta, guppy có thể nâng dần lên khoảng 28 đến 30 độ. Cá vàng và koi chịu được nhưng cần nâng từ từ, khoảng 1 độ mỗi vài giờ. Nước ấm giữ ít oxy hơn nên phải tăng sục khí.
- Dùng thuốc trị ký sinh. Thuốc trị đốm trắng ở tiệm cá thường chứa xanh methylen, malachite green, formalin, hoặc hỗn hợp malachite green với formalin. Làm đúng hướng dẫn trên bao bì về lượng thuốc, số lần, khoảng cách giữa các lần và việc thay nước. Không tự đặt liều. Cá không vảy như cá da trơn và tép, ốc thường nhạy cảm với các thuốc này, đọc kỹ cảnh báo trên bao bì.
- Muối. UF/IFAS nêu tắm muối kéo dài 7 đến 10 ngày là cách trị hiệu quả ở hệ thống nhỏ, với loài cá chịu được muối. Cây thuỷ sinh, tép và một số loài cá không chịu được muối. Hỏi người thạo nếu bể có cây và tép.
- Tháo than hoạt tính khỏi lọc trong thời gian dùng thuốc, vì than hút mất thuốc.
- Trị tiếp vài ngày sau khi hết chấm. Chấm mất trên cá không có nghĩa ký sinh trong nước đã hết. Làm theo số ngày hướng dẫn trên bao bì.
- Hút đáy, thay nước theo lịch để loại bớt nang dưới nền.
Khi nào cần hỏi người thạo bệnh cá
- Cá thở rất gấp, đứng ở chỗ nước chảy mạnh hoặc sát mặt nước, dấu hiệu ký sinh đã vào mang.
- Chấm trắng kèm loét, xuất huyết.
- Đã trị đủ đợt theo bao bì mà vẫn tái phát.
- Cá chết nhiều trong vài ngày.
Cách phòng
- Cách ly cá mới 2 tuần trước khi thả chung.
- Rửa cây mới mua, có thể cách ly cây vài ngày trong bể không có cá.
- Dùng sưởi có rơ le để nhiệt độ không tụt ban đêm.
- Thay nước cùng nhiệt độ.
Câu hỏi thường gặp
Cá betta bị bệnh đốm trắng trị thế nào?
Cách trị giống cá khác: nâng nhiệt từ từ lên khoảng 28 đến 30 độ, dùng thuốc trị ký sinh theo đúng hướng dẫn trên bao bì và trị đủ ngày. Betta sống bể nhỏ, dễ trị trong hộp riêng và thay nước sạch theo lịch thuốc.
Cá vàng bị chấm trắng có phải đốm trắng không?
Phần lớn là vậy, nếu chấm nhỏ như hạt muối, rải trên thân và vây, cá cọ mình. Riêng chấm trắng chỉ ở nắp mang và vây ngực cá đực vào mùa sinh sản là nốt sinh dục, không phải bệnh.
Bệnh đốm trắng bao lâu thì khỏi?
Thường mất 1 đến 2 tuần tuỳ nhiệt độ nước và mức độ bệnh. Nước ấm giúp vòng đời ký sinh nhanh hơn nên thuốc có tác dụng sớm hơn.
Cá vàng bị mụn trắng có phải bệnh đốm trắng không?
Mụn trắng to, đơn lẻ, nổi lên thường không phải Ich mà có thể là u lành, nang hoặc tổn thương da. Ich là nhiều chấm nhỏ đều nhau như hạt muối.