Lọc nước bể cá không cần điện có làm được, nhưng không phải bằng một thiết bị lọc nào đó. Nước sạch nhờ cây thủy sinh trồng dày, nền có vi sinh, nuôi rất ít cá và thay nước tay đều đặn. Lọc bông mút hay lọc đáy thường được gọi là lọc không cần điện thực ra vẫn chạy bằng máy sủi khí. Cách không dùng điện hợp với bể nhỏ nuôi ít cá chịu nước tĩnh như betta, bảy màu, tép. Cá vàng, koi và bể đông cá vẫn cần lọc chạy điện.
| Cách làm | Có cần điện không | Hợp với | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Bể trồng dày cây, bèo nổi | Không (cần ánh sáng) | Bể nhỏ ít cá, betta, bảy màu, tép | Nuôi rất ít cá, cần sáng đủ |
| Nền đất phủ sỏi (kiểu Walstad) | Không | Bể trồng cây lâu dài | Setup kỹ, lúc đầu dễ đục |
| Lọc bông mút chạy sủi | Có, máy sủi điện hoặc sủi pin | Bể nuôi cá con, bể nhỏ | Vẫn tốn điện ít, hoặc thay pin |
| Thay nước tay | Không | Hũ, bể nhỏ không có gì | Phải thay thường xuyên |
| Bể lớn, cá nhỏ, mật độ thấp | Không | Hồ, chậu ngoài trời có cây | Mất nhiều không gian |
Máy lọc bình thường làm gì
Theo tài liệu của Đại học Florida (UF/IFAS), cá thải amoniac, vi khuẩn chuyển amoniac thành nitrit, rồi vi khuẩn khác chuyển nitrit thành nitrat ít độc hơn. Máy lọc chạy điện tạo dòng nước đi qua vật liệu có vi khuẩn, nhờ đó xử lý chất thải nhanh. Lọc cũng khuấy mặt nước, giúp oxy hoà vào nước.
Khi bỏ máy lọc, bạn phải thay hai việc này bằng thứ khác: một nơi khác để vi khuẩn và cây xử lý chất thải, và một cách khác để giữ oxy.
Cách 1: Trồng dày cây và bèo nổi
Cây thủy sinh lớn lên nhờ hút amoniac, nitrat và các chất hoà tan trong nước. Tài liệu về lọc bể cá cũng ghi nhận cây khoẻ có thể giúp kiểm soát chất thải hoà tan khi chúng phát triển.
Làm sao cho hiệu quả:
- Trồng dày, chiếm phần lớn diện tích nền.
- Dùng cây mọc nhanh: rong đuôi chó, rong la hán, vảy ốc, cỏ thìa.
- Thả bèo nổi như bèo tấm, bèo tai chuột, bèo Nhật. Bèo tiếp xúc trực tiếp với không khí nên hút chất thải rất nhanh.
- Có nguồn sáng: cửa sổ sáng nhưng không nắng gắt chiếu thẳng, hoặc đèn bể.
- Vớt bớt bèo khi phủ kín mặt, để còn khoảng trống cho trao đổi khí.
Cây mọc chậm như ráy, dương xỉ vẫn đẹp nhưng hút chất thải chậm hơn nhiều.
Cách 2: Nền đất phủ sỏi kiểu Walstad
Diana Walstad, tác giả cuốn Ecology of the Planted Aquarium, mô tả kiểu bể trồng cây trên lớp đất vườn phủ sỏi, không dùng lọc hoặc chỉ dùng dòng nước rất nhẹ, nuôi ít cá và để cây làm phần lớn việc xử lý chất thải. Kiểu bể này được người chơi thủy sinh ít thiết bị (low tech) dùng rộng rãi.
Nguyên tắc chính:
- Lớp đất mỏng ở dưới, phủ lớp sỏi hoặc cát lên trên để đất không bị khuấy lên.
- Trồng nhiều cây ngay từ ngày đầu.
- Chờ vài tuần cho cây bén rễ và nước ổn định rồi mới thả cá, thả ít.
- Hạn chế đào xới nền về sau.
Đất vườn có thể làm nước đục và sinh amoniac trong những tuần đầu, nên đây không phải cách nhanh. Đọc thêm về bể lowtech ở bài bể thủy sinh không cần CO2.
Cách 3: Lọc bông mút chạy bằng sủi
Lọc bông mút (lọc vi sinh sủi) gồm miếng mút xốp có ống. Máy sủi đẩy bọt khí lên trong ống, kéo nước đi qua mút. Vi khuẩn sống trong mút xử lý amoniac. Tài liệu về lọc bể cá ghi nhận loại lọc này đặc biệt hợp để nuôi cá con, vì mút ngăn cá nhỏ bị hút vào.
Cần hiểu đúng: lọc bông mút không có động cơ nhưng máy sủi vẫn chạy điện. Nếu muốn hoàn toàn không cắm điện, có máy sủi chạy pin, nhưng phải theo dõi và thay pin. Máy sủi dùng điện rất ít so với lọc thùng, lọc treo.
Cách 4: Thay nước tay
Hũ nuôi betta, bể nuôi tạm không lọc, không cây thì cách duy nhất là thay nước thường xuyên. Tần suất phụ thuộc thể tích nước, số cá và lượng ăn. Hũ càng nhỏ càng phải thay thường.
- Nước thay phải khử clo và cùng nhiệt độ.
- Hút đáy thức ăn thừa, phân mỗi ngày.
- Không thay toàn bộ nước một lần nếu nước mới khác nhiệt độ, pH.
Loài nào nuôi được trong bể không lọc
Hợp:
- Betta: có cơ quan mê lộ, đớp được khí trời, quen nước tĩnh. PetMD vẫn khuyên bể tối thiểu khoảng 10 lít và nước ổn định.
- Bảy màu, platy số lượng ít trong bể nhiều cây.
- Tép cảnh, ốc trong bể cây.
- Cá con, cá bột trong lọc bông mút.
Không hợp:
- Cá vàng: thải nhiều, cần nhiều oxy. Theo mô tả về loài, cá vàng nuôi trong bình nhỏ dễ chết, chậm lớn do thiếu oxy và amoniac, nitrit cao.
- Koi, cá lớn.
- Loài sống bầy cần nước chảy như cá ngựa vằn nuôi đông.
- Bể đông cá, cho ăn nhiều.
Dấu hiệu bể không lọc đang quá tải
- Nước vàng, đục, có mùi tanh hoặc mùi trứng thối.
- Váng dầu, màng trắng trên mặt nước.
- Cá ngoi đầu đớp khí nhiều, kể cả loài không thở khí trời.
- Cây nhũn, tan lá.
- Rêu mọc bùng.
Khi thấy các dấu hiệu này: thay khoảng 30 đến 50 phần trăm nước cùng nhiệt độ, hút đáy, ngừng cho ăn một ngày, giảm số cá hoặc thêm máy sủi.
Khi bể đang dùng lọc mà mất điện
- Mất điện vài giờ: không cho ăn, không khuấy nền. Vi khuẩn trong lọc vẫn sống.
- Mất điện lâu: dùng máy sủi pin, hoặc múc nước dội nhẹ từ trên xuống vài lần mỗi giờ để khuấy mặt nước.
- Khi có điện lại, nếu lọc đã tắt nhiều giờ, xả bỏ phần nước đọng trong thùng lọc ra xô trước khi cho lọc chạy lại, vì nước đọng lâu có thể xấu.
Nếu cá lờ đờ, nằm đáy sau khi mất điện, kiểm tra nước trước khi nghĩ đến bệnh, xem thêm bài bể thủy sinh có cần sủi oxy không.
Mật độ cá cho bể không lọc
Không có con số chung cho mọi bể, vì lượng cây, ánh sáng và thức ăn khác nhau. Nguyên tắc người nuôi bể không lọc hay dùng:
- Bắt đầu với rất ít cá, ví dụ một betta, hoặc vài con bảy màu trong bể vài chục lít nhiều cây.
- Chỉ thêm cá khi cây phát triển tốt, nước trong, không mùi trong vài tuần.
- Cho ăn ít hơn bể có lọc, lượng cá ăn hết ngay.
- Có bộ test amoniac, nitrit để kiểm tra sau mỗi lần thêm cá.
Câu hỏi thường gặp
Bể cá không có máy lọc có sống được không?
Được nếu bể nhiều cây, nuôi rất ít cá chịu nước tĩnh và thay nước đều. Bể nhỏ không cây, nhiều cá thì cá dễ chết do amoniac.
Có loại lọc nào hoàn toàn không cần điện không?
Không có thiết bị lọc nào tự chạy mà không cần nguồn năng lượng. Cây thủy sinh, bèo và nền đất là "lọc sinh học" không dùng điện. Lọc bông mút vẫn cần máy sủi, có thể chạy pin.
Nuôi betta không cần máy lọc được không?
Được nếu thay nước thường xuyên và giữ nhiệt ổn định. Bể có lọc nhẹ hoặc nhiều cây vẫn giúp betta khoẻ hơn và bớt công thay nước.
Cây nào lọc nước bể cá tốt?
Cây mọc nhanh và bèo nổi: rong đuôi chó, rong la hán, bèo tấm, bèo tai chuột. Chúng hút chất thải nhanh hơn cây mọc chậm như ráy, dương xỉ.