Cá koi bị rận cá hoặc trùng mỏ neo sẽ hay cọ mình vào thành hồ, nhảy lên khỏi mặt nước, và có chấm đỏ nơi ký sinh bám. Cả hai là ký sinh giáp xác nhìn thấy bằng mắt thường. Cách xử lý là gỡ những con trưởng thành trên cá bị nặng, xử lý cả hồ bằng thuốc trị giáp xác theo đúng hướng dẫn trên bao bì, rồi lặp lại theo lịch để diệt lứa mới nở. Chỉ gỡ tay mà không xử lý hồ thì ký sinh sẽ quay lại.
| Dấu hiệu | Ký sinh có thể | Việc làm trước | Khi nào hỏi người thạo |
|---|---|---|---|
| Đĩa dẹt tròn 5 đến 10 mm, bò được trên da | Rận cá (Argulus) | Gỡ, xử lý hồ | Khi cá nhiều vết đỏ, bỏ ăn |
| Sợi nhỏ cắm vào thân, đuôi có hai túi trứng | Trùng mỏ neo (Lernaea) | Gỡ cả đầu, xử lý hồ | Khi vết cắm sưng loét |
| Cọ mình, nhảy, không thấy ký sinh | Ký sinh nhỏ như trùng bánh xe, sán mang | Soi nhớt | Nên soi kính hiển vi |
| Chấm đỏ sau khi ký sinh rời | Vết thương có thể nhiễm khuẩn | Giữ nước sạch | Khi chấm đỏ lan thành loét |
Nhận diện rận cá và trùng mỏ neo
Rận cá
Rận cá dẹt như cái đĩa, màu trong hoặc xanh nhạt, cùng màu với nước nên khó thấy. Nó bò được trên da và bơi được trong nước, chích vào da cá để hút dịch. Chỗ chích thường đỏ lên.
Trùng mỏ neo
Theo tài liệu của Đại học Florida (UF/IFAS), trùng mỏ neo (Lernaea) là ký sinh giáp xác gây bệnh cho nhiều loài cá nước ngọt, loài Lernaea cyprinacea hay gặp nhất ở họ cá chép, gồm koi và cá vàng. Con cái trưởng thành cắm phần đầu hình mỏ neo sâu vào thịt cá, phần thân dài khoảng 1 cm lòi ra ngoài, cuối thân có hai túi trứng.
UF/IFAS nêu nhiệt độ thích hợp nhất cho trùng mỏ neo là 26 đến 28 độ C. Ở 29 độ, cả vòng đời mất khoảng 18 đến 25 ngày. Trên 25 độ, một con cái có thể đẻ tới 250 ấu trùng mỗi hai tuần, kéo dài tới 16 tuần. Vì vậy bệnh bùng mạnh vào mùa hè và ở hồ nước tĩnh, gần như quanh năm ở miền Nam.
Cách kiểm tra
- Cho cá ăn để cá lên gần mặt nước, nhìn kỹ từ trên và nghiêng.
- Tìm chỗ đỏ ở gốc vây, quanh mắt, gốc đuôi, những chỗ ký sinh hay bám.
- Vớt một con bị nặng vào chậu nước hồ nông để xem gần.
- Kiểm tra cá mới mua trong vài tuần gần đây, vì đây thường là nguồn lây.
- Nếu cá cọ mình mà không thấy gì, có thể là ký sinh nhỏ hơn, cần soi nhớt dưới kính hiển vi.
Cách xử lý cá koi bị rận, trùng mỏ neo
- Gỡ ký sinh trên cá bị nặng. Vớt cá vào chậu nước hồ. Dùng nhíp đầu tù kẹp sát gốc trùng mỏ neo và rút thẳng ra từ từ để lấy cả phần đầu. Rận cá thì gạt nhẹ. Việc này nên có người quen làm, vì cá giãy dễ bị thương.
- Sát trùng vết gỡ. Chấm dung dịch sát trùng dành cho cá cảnh lên vết gỡ theo hướng dẫn của sản phẩm. Thả cá về lại ngay.
- Xử lý cả hồ. Chỉ gỡ tay không đủ vì ấu trùng và trứng vẫn trong nước. Thuốc trị rận và trùng mỏ neo ở tiệm cá thường chứa các hoạt chất trị giáp xác như diflubenzuron, trichlorfon hoặc các hoạt chất nhóm tương tự. Mỗi loại có cách dùng, số lần và khoảng cách lặp lại khác nhau. Làm đúng hướng dẫn trên bao bì, không tự đặt liều.
- Lặp lại theo lịch. Thuốc thường chỉ diệt được ấu trùng. Lặp lại theo khoảng cách trên bao bì để diệt các lứa nở tiếp.
- Tăng sục khí trong thời gian dùng thuốc. Nhiều loại thuốc làm giảm oxy hoặc làm cá mệt.
- Theo dõi vết thương. Chỗ ký sinh bám dễ bị vi khuẩn xâm nhập. Giữ nước sạch, nếu vết đỏ lan thành loét thì cách ly và xử lý như nhiễm khuẩn.
Với cá ăn được, UF/IFAS chỉ khuyến nghị dùng muối ở khoảng 4,8 g/lít kéo dài tới khoảng 30 ngày, vì các thuốc khác không được phép dùng cho cá thực phẩm. Mức muối này có thể làm hại cây thuỷ sinh và một số loài cá khác, nên hỏi người thạo trước khi áp dụng cho hồ koi có cây.
Khi nào cần hỏi người thạo bệnh cá
- Cá có nhiều vết loét, bỏ ăn.
- Đã xử lý đủ đợt mà vẫn thấy ký sinh mới.
- Cá cọ mình, đớp khí, thở nhanh mà không thấy ký sinh.
- Cá chết rải rác sau khi dùng thuốc.
Cách phòng
UF/IFAS nhấn mạnh cách ly nghiêm cá mới mua và kiểm tra bằng mắt tìm ký sinh trưởng thành, nhất là với koi và cá vàng. Cụ thể:
- Cách ly cá mới 2 đến 4 tuần, kiểm tra nhiều lần.
- Không lấy nước, cây, ốc từ ao tự nhiên cho vào hồ.
- Hồ có dòng chảy, không để góc nước tù.
- Kiểm tra cá định kỳ khi cho ăn.
Câu hỏi thường gặp
Cá koi bị trùng mỏ neo có tự khỏi không?
Không nên chờ. Con cái trưởng thành sống nhiều tuần và liên tục đẻ ấu trùng vào hồ. Phải gỡ và xử lý cả hồ theo đợt.
Cá koi bị rận nước có nguy hiểm không?
Rận cá làm trầy da, cá ngứa và mệt, vết chích dễ nhiễm khuẩn. Cá nhỏ bị nhiều rận có thể chết. Cần xử lý sớm.
Cá vàng bị trùng mỏ neo xử lý giống koi không?
Giống. Cá vàng và koi cùng họ cá chép, cùng hay bị Lernaea cyprinacea. Cách gỡ, cách xử lý bể và cách ly cá mới giống nhau.
Cá koi bị cạ mình là do đâu?
Cá cọ mình vào thành hồ hay đáy thường do ngứa vì ký sinh trùng, hoặc do nước kém làm kích ứng da. Kiểm tra ký sinh và đo nước trước.