Cá betta bị xù vảy là khi vảy dựng lên như quả thông vì trong bụng cá tích nước. Đây không phải một bệnh riêng mà là dấu hiệu cơ thể cá đang suy, thường do nhiễm khuẩn khi nước bẩn lâu ngày. Việc cần làm ngay là cách ly cá, thay nước sạch, giữ ấm ổn định và dùng thuốc trị khuẩn theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Phát hiện sớm thì cá có cơ hội hồi phục, để muộn thì tỷ lệ cứu thấp.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân có thể | Việc làm trước | Khi nào hỏi người thạo bệnh cá |
|---|---|---|---|
| Vảy dựng, bụng phình, cá vẫn ăn | Nhiễm khuẩn giai đoạn đầu, nước bẩn | Cách ly, thay nước, giữ ấm | Sau 3 đến 4 ngày không đỡ |
| Vảy dựng, mắt lồi, bỏ ăn | Nhiễm khuẩn nặng, suy thận | Cách ly, dùng thuốc trị khuẩn | Nên hỏi ngay |
| Bụng to nhưng vảy áp sát | Táo bón, ăn quá no, cá cái có trứng | Nhịn ăn 1 đến 2 ngày | Khi bụng không nhỏ lại |
| Vảy xù kèm đốm đỏ trên thân | Nhiễm khuẩn lan rộng | Cách ly, thuốc trị khuẩn | Nên hỏi ngay |
Vì sao cá betta bị xù vảy
Theo Cẩm nang Thú y Merck, cá nhiễm vi khuẩn Aeromonas và các vi khuẩn gần với nó có thể có bụng tích dịch, người nuôi hay gọi là bệnh quả thông, kèm vây rách, mắt to hoặc đốm máu trên thân. Khi thận và các cơ quan bên trong bị tổn thương, cá không thải được nước, bụng phình ra và đẩy vảy dựng lên.
Vi khuẩn này vốn có sẵn trong nước. Cá khoẻ thì chống lại được. Cá chỉ bệnh khi sức đề kháng giảm, thường vì:
- Nước lâu không thay, amoniac và nitrit cao.
- Nhiệt độ lên xuống thất thường, nhất là mùa lạnh ở miền Bắc khi bể không có sưởi.
- Cho ăn quá nhiều, thức ăn thừa thối trong bể.
- Cá già, cá mới mua về bị sốc vận chuyển.
- Cá bị thương, bị cá khác cắn.
Cách kiểm tra cá có đúng là xù vảy không
- Nhìn cá từ trên xuống. Cá xù vảy sẽ thấy vảy hai bên thân chìa ra, thân tròn hơn bình thường.
- So bụng với vài ngày trước. Cá ăn no thì bụng hơi căng nhưng vảy vẫn áp sát.
- Xem mắt. Mắt lồi đi kèm vảy xù cho thấy bệnh đã nặng.
- Xem hậu môn. Hậu môn sưng đỏ hoặc phân trắng dài là dấu hiệu đường ruột có vấn đề.
- Nếu có bộ test nước, đo amoniac và nitrit. Hai chỉ số này nên bằng 0 trong bể đã ổn định.
Cá cái sắp đẻ trứng cũng có bụng to. Điểm khác là cá cái mang trứng vẫn nhanh nhẹn, vảy không dựng và có một chấm trắng nhỏ ở bụng dưới gần vây hậu môn.
Cách xử lý cá betta bị xù vảy từng bước
- Cách ly ngay. Chuyển cá sang bể hoặc hộp riêng từ 3 đến 5 lít, không nền, không đá. Bệnh do vi khuẩn nên không để cá bệnh chung với cá khác.
- Dùng nước sạch đã khử clo. Nước máy phơi 24 giờ hoặc dùng dung dịch khử clo. Nhiệt độ nước mới lệch với nước cũ không quá 1 đến 2 độ.
- Giữ ấm ổn định. Tài liệu nuôi betta của Đại học Florida (UF/IFAS) nêu betta ưa nước khoảng 24 đến 28 độ C. Để cá bệnh ở khoảng 26 đến 28 độ, dùng sưởi có rơ le nếu trời lạnh.
- Dùng thuốc trị khuẩn cho cá. Các thuốc phổ biến ở tiệm cá thường chứa kháng sinh như kanamycin, nitrofurazone hoặc tetracycline, có loại phối sẵn cho cá cảnh. Làm đúng theo hướng dẫn trên bao bì về lượng thuốc, số ngày và cách thay nước. Không tự tăng liều, không trộn nhiều thuốc cùng lúc.
- Thay nước đều trong bể cách ly. Thay một phần nước theo lịch trên hướng dẫn của thuốc, giữ nước luôn trong và không mùi.
- Cho ăn ít. Cá còn ăn thì cho một lượng rất nhỏ thức ăn dễ tiêu, vớt phần thừa sau 5 phút. Cá bỏ ăn thì không ép.
- Theo dõi mỗi ngày. Ghi lại vảy, bụng, mắt và việc ăn uống để biết bệnh tiến hay lùi.
Một số người nuôi dùng muối Epsom (magie sulfat) để giúp cá bớt tích nước. Đây là kinh nghiệm dân gian trong giới chơi cá, chưa có hướng dẫn chuẩn từ cơ quan thú y. Nếu dùng, chỉ dùng loại muối Epsom không mùi, không phụ gia, và làm theo hướng dẫn của người bán hoặc người có kinh nghiệm.
Bể chính cần làm gì
Cá xù vảy là tín hiệu nước trong bể chính có vấn đề. Trong lúc chữa cá, xử lý luôn bể chính:
- Hút đáy, bỏ hết thức ăn thừa.
- Thay khoảng 30% nước, lặp lại sau vài ngày.
- Rửa bông lọc bằng chính nước bể vừa hút ra, không rửa bằng nước máy để giữ vi sinh.
- Theo dõi các cá còn lại trong 1 đến 2 tuần.
Khi nào nên hỏi người thạo bệnh cá
Ở Việt Nam ít phòng khám nhận khám cá cảnh, nhưng tiệm cá lâu năm và các hội nhóm betta có người nhiều kinh nghiệm. Nên hỏi ngay khi:
- Cá lồi mắt, bỏ ăn quá 3 ngày, nằm nghiêng dưới đáy.
- Có vết loét, đốm máu lan rộng trên thân.
- Nhiều cá trong bể cùng bị một lúc.
- Đã dùng thuốc đủ liệu trình theo bao bì mà không đỡ.
Chụp ảnh cá nhìn ngang và nhìn từ trên, ghi lại nhiệt độ, thời gian thay nước gần nhất để người khác dễ đánh giá.
Cách phòng xù vảy cho cá betta
- Bể từ 5 lít trở lên, có lọc nhẹ nếu được.
- Thay 20 đến 30% nước mỗi tuần, hút cặn đáy.
- Cho ăn lượng cá ăn hết trong 2 đến 3 phút, ngày 1 đến 2 bữa.
- Có sưởi vào mùa lạnh.
- Cá mới mua cách ly 1 đến 2 tuần trước khi thả chung.
Câu hỏi thường gặp
Cá betta bị xù vảy phải làm sao?
Cách ly cá sang bể riêng, thay nước sạch đã khử clo và giữ nhiệt độ ổn định khoảng 26 đến 28 độ. Dùng thuốc trị khuẩn cho cá cảnh theo đúng hướng dẫn trên bao bì. Theo dõi hằng ngày và hỏi người có kinh nghiệm nếu cá bỏ ăn hoặc lồi mắt.
Cá betta bị xù vảy có chữa được không?
Có thể, nếu phát hiện khi cá còn ăn và bụng mới phình nhẹ. Khi cá đã lồi mắt, bỏ ăn nhiều ngày thì khả năng cứu thấp. Không có thuốc nào chắc chắn chữa khỏi mọi trường hợp.
Cá betta bị sình bụng có phải xù vảy không?
Không hẳn. Sình bụng do táo bón hay ăn quá no thì vảy vẫn áp sát, cá nhịn ăn 1 đến 2 ngày là bụng xẹp. Xù vảy là khi vảy dựng lên vì tích nước.
Cá betta bị tróc vảy có mọc lại không?
Vảy bị tróc do va chạm thường mọc lại sau vài tuần nếu nước sạch và cá không nhiễm khuẩn. Tróc vảy khác với xù vảy: tróc là mất vảy, xù là vảy dựng lên.